Halk Sağlığı Uzmanı Prof. Dr. Yasemin Açık, 3-9 Eylül Halk Sağlığı Haftası dolayısıyla yaptığı açıklamada, son yıllarda dijital mecralarda hızla yayılan sağlık önerilerine karşı dikkatli olunması gerektiğini söyledi. Mucizevi özellikler atfedilen bitki ve kürler ile ilaç ve takviye tavsiyelerinin sağlık açısından risk oluşturabileceğini belirten Prof. Dr. Açık, “İnternette karşılaşılan her sağlık bilgisi güvenilir olmayabilir. Bu nedenle bilgilerin kaynağının kontrol edilmesi, özellikle ilaç, takviye ve tedaviyle ilgili kararların hekim değerlendirmesiyle alınması gerekiyor” dedi. Prof. Dr. Açık ayrıca, internette karşılaşılan sağlık bilgilerinin beş temel soruyla değerlendirilmesini önerdi.
Günümüzde sağlıkla ilgili her türlü bilgiye ulaşmak artık son derece çok kolay. Bir belirtiyi arama motoruna yazmak, sosyal medyada bir uzmanın videosunu izlemek ya da yapay zekâya soru sormak birkaç saniye sürüyor. Ancak bilgiye hızlı ulaşmak, o bilginin doğru olduğu anlamına gelmiyor. Halk Sağlığı Uzmanı Prof. Dr. Yasemin Açık, 3-9 Eylül Halk Sağlığı Haftası kapsamında dijital mecralardaki bilgi kirliliğine ve sağlık okuryazarlığının önemine dikkat çekti.
Sağlık okuryazarlığının bilgiye ulaşmanın yanı sıra bilgiyi anlamayı, güvenilirliğini değerlendirmeyi ve doğru biçimde kullanmayı kapsadığını söyleyen Prof. Dr. Açık, “Dünya Sağlık Örgütü, sağlık okuryazarlığını sağlığın belirleyicilerinden biri olarak tanımlıyor. Bu konu ülkemizde de gündemde. Sağlık Bakanlığı’nın 2024 yılı sonunda yayımladığı ‘Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Düzeyi ve İlişkili Faktörleri Araştırması’na göre sağlıkla ilgili konularda en önemli bilgi kaynağı %69,1 ile aile hekimleri. Bununla birlikte nüfusun %63,7’si sağlık bilgisine ulaşmak için internet arama motorlarını, %45,1’i televizyonu, %29,6’sı ise sosyal medyayı kullanıyor. Bu kaynaklara son yıllarda yapay zekâ araçları da eklendi. Dijital araçlar bilgiye erişimi hızlandırırken ulaşılan bilginin doğruluğunu değerlendirme sorumluluğunu da artırıyor” dedi.
“Doğal ürünler herkes için uygun olmayabilir”
Dijital mecralarda bazı bitkilerin, besinlerin ve karışımların hastalıkları önleyen veya tedavi eden mucize çözümler gibi sunulabildiğini belirten Prof. Dr. Açık, şöyle devam etti; “Bir ürün gerçekten doğal olsa bile herkes için uygun olmayabilir. Çünkü her bireyin vücudu, sağlık durumu, ihtiyaçları ve tedavilere verdiği yanıt farklıdır. Bir kişi için yararlı ya da uygun olan bir tedavi, takviye veya uygulama başka bir kişi için aynı sonucu vermeyebilir, hatta sağlık açısından risk oluşturabilir. Örneğin bitkisel ürünler ve takviyeler kullanılan ilaçlarla etkileşime girebilir, bazı hastalıklarda ciddi sorunlara yol açabilir. ‘Bu nedenle çevreden duyulan ya da dijital mecralarda karşılaşılan her öneriyi uygulamaya çalışmak doğru bir yaklaşım olmaz. Özellikle kesin sonuç’, ‘tek kürle çözüm’ veya ‘herkese uygun’ gibi ifadeler önemli birer uyarı işaretidir. Ayrıca bir içeriğin çok izlenmesi, çok paylaşılması veya tanınmış bir kişi tarafından anlatılması onu güvenilir kılmaz. Bilgiyi kimin verdiğine ve hangi kaynağa dayandırdığına bakılmalı. Bu nedenle başta kronik hastalığı bulunanlar, hamileler, çocuklar ve düzenli ilaç kullananlar olmak üzere herkesin bu tür önerileri uygulamadan önce uzmanlara danışması gerekiyor.”
“Yapay zekâdan bilgi alınabilir ancak karar hekime bırakılmalı”
Sağlıkla ilgili konularda yapay zekâ araçlarının kullanımına da değinen Prof. Dr. Açık, “Yapay zekâ bir konuyu anlamaya veya güvenilir kaynaklara ulaşmaya yardımcı olabilir. Ancak aynı belirti farklı hastalıkların habercisi olabilir ve kişinin sağlık durumu yalnızca birkaç bilgi üzerinden değerlendirilemez. Bu nedenle tanı koyma, ilaç kullanımı veya mevcut tedaviyi değiştirme gibi konuları hekime bırakmak gerekiyor” diye konuştu.
Güvenilir sağlık bilgisi için beş soru
Prof. Dr. Yasemin Açık, internette karşılaşılan sağlık bilgilerini değerlendirirken şu beş sorunun sorulmasını önerdi:
1. Bilgiyi kim paylaşıyor? Kişinin veya kurumun bu alandaki uzmanlığı açıkça belirtiliyor mu?
2. İddia, bilimsel araştırmalara ve resmi sağlık kurumlarının güncel bilgilerine dayanıyor mu?
3. İçeriğin yayımlanma veya güncellenme tarihi bulunuyor mu?
4. Kesin sonuç, mucize çözüm ve herkese uygun gibi iddialı ifadeler kullanılıyor mu?
5. Öneri; ilaç bırakmayı, doz değiştirmeyi, tedaviyi ertelemeyi veya kontrolsüz takviye kullanmayı içeriyor mu?
Prof. Dr. Açık, “Bu sorulardan biri bile kuşku yaratıyorsa bilginin uygulanmadan veya başkalarıyla paylaşılmadan önce Sağlık Bakanlığı ve DSÖ gibi güvenilir kaynaklardan kontrol edilmesi; kişisel
sağlık kararlarında ise hekime veya eczacıya danışılması gerekiyor” açıklamasında bulundu.
Sağlık Bakanlığı 7 günde 7 farklı konuya dikkat çekecek
Sağlık Bakanlığı’nın Halk Sağlığı Haftası kapsamında 7 günde 7 farklı temayla anne ve çocuk sağlığından dijital bağımlılığa, sağlıklı yaşam alışkanlıklarından kanser taramalarına kadar pek çok konuyu gündeme taşıyacağını belirten Prof. Dr. Açık, 5 Eylül’de ‘Bilgiyi Sorgula, Kaynağı Doğrula, Sağlığını Aşı ile Koru’ temasıyla sağlık okuryazarlığının önemine dikkat çekileceğini söyledi. Prof. Dr. Açık sözlerini, “Toplum sağlığının korunması ve geliştirilmesi için gece gündüz emek veren tüm sağlık çalışanlarının Halk Sağlığı Haftası’nı kutluyorum” diyerek tamamladı.
